Hoe AI psychoses eerder kan signaleren
Een klein fragment van spraak, opgenomen op iemands eigen telefoon, kan in de toekomst het verschil maken tussen een terugval in psychose of tijdig ingrijpen. Wat ooit begon als een experimenteel idee in een Groningse onderzoeksgroep, groeit nu uit tot een van de meest veelbelovende innovaties in de geestelijke gezondheidszorg: taalanalyse met kunstmatige intelligentie (AI). Antes gaat als eerste ggz-organisatie - binnen de divisie Ambulant - onderzoeken hoe AI-spraakanalyse kan helpen om in de alledaagse praktijk signalen van terugval eerder te herkennen. Daarmee zet Antes een belangrijke stap richting toekomstgerichte zorg, waarin technologie cliënten ondersteunt en het contact tussen cliënt en behandelaar verdiept.
Het onderzoek, onder leiding van prof. Iris Sommer (UMC Groningen) en uitgevoerd binnen het project Language In Psychosis (LIPS), onderzoekt hoe subtiele veranderingen in spraak kunnen verraden hoe het met iemand gaat. Want taal is meer dan woorden: het is een weerspiegeling van denken, voelen en functioneren. En AI analyseert pauzes, toonhoogte en woordkeuze als nieuw hulpmiddel.
“Er zit zoveel informatie in hoe iemand spreekt,” vertelt arts i.o.t. Psychiater Moustafa Badwy- Dijkgraaf van Antes en PhD candidate bij het UMCG. “Als ik zelf met patiënten spreek, luister ik ook naar hoe ze spreken en wat ze zeggen. Of ze vlak klinken, of ze het over allerlei zaken hebben zoals de CIA en de Mossad. Kleine verschillen zijn natuurlijk moeilijk op te merken, maar een computer kan duizenden patronen tegelijk analyseren. Zo kan een computer veranderingen waarnemen, waar dat voor een mens nog nauwelijks mogelijk is."
Indrukwekkende techniek
De techniek is indrukwekkend: spraakopnames van patiënten worden met behulp van neurale netwerken geanalyseerd op geluid (akoestische) en inhoud (semantische) kenmerken. Zo kijkt AI niet alleen naar wat iemand zegt, maar ook hoe hij het zegt. Worden zinnen onsamenhangender? Verandert de toonhoogte of het ritme? Gaat iemand meer fluisteren? Zulke signalen kunnen duiden op een beginnende terugval.
Van spreekkamer naar smartphone
Wat deze innovatie baanbrekend maakt, is dat het onderzoek een stap verder gaat dan de gecontroleerde labomgeving. Waar eerdere studies plaatsvonden in stille spreekkamers met professionele microfoons, worden de opnames nu gemaakt via een eenvoudige app op de telefoon van de deelnemer, die om de zoveel tijd iets moet inspreken. Dat maakt het systeem laagdrempelig, maar ook realistischer. In de praktijk zullen mensen immers niet in een geluidsdichte ruimte zitten wanneer hun mentale toestand verandert. De vraag is nu: werkt de technologie ook in die weerbarstige werkelijkheid? Badwy-Dijkgraaf wordt bij zijn onderzoek begeleid door Nico van Beveren.
Meer autonomie, minder terugval
De impact van vroegsignalering kan enorm zijn. Mensen met een psychotische stoornis gebruiken vaak langdurig antipsychotica. Middelen die effectief zijn, maar ook forse bijwerkingen kunnen hebben. Veel patiënten willen daarom graag afbouwen, maar dat brengt veelal risico’s met zich mee: zonder medicatie krijgt twee derde binnen een jaar een terugval.
“Met spraakanalyse kunnen we die kwetsbare periode beter monitoren,” zegt Moustafa. “Als je in de spraak vroegtijdig kunt zien dat het slechter gaat, kun je sneller ingrijpen. Soms nog vóór de terugval.”
Tussen technologie en vertrouwen
Natuurlijk roept het gebruik van AI in de psychiatrie vragen op. Over privacy, over vertrouwen, en over de rol van technologie in de zorg. Moustafa benadrukt dat juist daar de sleutel ligt: “Het moet nooit een black box worden. AI mag niet zeggen: ‘De computer vindt dat u psychotisch bent.’ Het moet altijd begrijpelijk en bespreekbaar blijven.”
Zo’n systeem zou patiënten en behandelaars automatisch kunnen waarschuwen bij opvallende veranderingen. Geen robot die beslist, maar een extra hulpmiddel dat gesprekken verdiept en de behandelrelatie versterkt. Want als iemand hoort: “Je spreekt anders dan vorige week – hoe gaat het met je?” opent dat de deur naar dialoog, niet naar stigmatisering.
De belofte van LIPS is groot: een toekomst waarin technologie niet vervangt, maar aanvult en versterkt. Waar patiënten meer autonomie krijgen, waar zorgverleners eerder kunnen handelen, en waar taal, onze meest menselijke eigenschap, een nieuw instrument wordt in het begrijpen van de geest.